بازی های فکری برای کودکان در خانه
اگر تا حالا از خودتان پرسیده‌اید که چرا بعضی اسباب‌بازی‌ها بعد از یک هفته کنج اتاق خاک می‌خورند اما بعضی دیگر سال‌ها همراه بچه می‌مانند، جواب را باید در نوع بازی جست‌وجو کرد، نه در قیمت یا برندش.
بازی فکری کودکان دقیقاً همان بازی‌ای است که این ماندگاری را دارد، چون هر بار به شکل تازه‌ای تجربه می‌شود و همیشه یک چالش کوچک جدید برای بچه دارد. در این مطلب می‌خواهیم کامل مرور کنم این دسته شامل چه بازی‌هایی می‌شود، تحقیقات معتبر درباره‌شان چه می‌گویند، و برای هر سنی چه گزینه‌ای منطقی‌تر است.
چه چیزی پشت این سرگرمی‌ها پنهان است؟
خیلی از والدین فکر می‌کنند این بازی‌ها فقط وقت‌گذرانی هستند، اما داده‌ها چیز دیگری نشان می‌دهند. در پژوهشی که برند بین‌المللی Asmodee از طریق برنامه تحقیقاتی خودش با نام Game in Lab انجام داده، مشخص شد بچه‌های ۶ تا ۱۲ سالی که به‌طور منظم در جلسات بازی‌های تخته‌ای شرکت کرده‌اند، تا ۱۰ درصد در مهارت خواندن و تا ۱۷ درصد در محاسبات ریاضی پیشرفت داشته‌اند.
همین تحقیق نشان داد کودکانی که مشکل توجه دارند، بعد از دوره‌ای بازی منظم، رفتارهای ناشی از بی‌توجهی‌شان تا ۳۴ درصد کاهش پیدا کرده و کنترل رفتاری کل گروه هم ۱۷ درصد بهتر شده است. حتی یک جلسه کوتاه بازی سریع مثل Dobble، تمرکز نوجوانان را ۸ درصد بیشتر از تماشای ویدیو بهبود داده. اینها اعدادی نیستند که بشود نادیده گرفت.
پژوهش قدیمی‌تری هم هست که همیشه برایم جالب بوده؛ مطالعه‌ای از Scholz و همکاران که در مجله بین‌المللی آموزش ویژه منتشر شد، نشان داد وقتی به‌جای کلاس‌های معمول ریاضی، به دانش‌آموزانی با ناتوانی یادگیری آموزش شطرنج داده شد، توانایی‌شان در جمع و شمارش ساده به‌طور محسوسی بیشتر از گروه دیگر پیشرفت کرد.
بازی‌های معمایی و پازل
پازل‌های هندسی و پازل‌های تصویری همچنان پرفروش‌ترین زیرمجموعه این دسته‌اند، چون قیمت‌شان از مدل‌های ساده و اقتصادی تا نسخه‌های بزرگ و لوکس متغیر است.
مطالعه‌ای که در ایندونزی روی کودکان ۴ تا ۵ سال انجام شد و نتایجش در نشریه‌ای علمی با موضوع رشد کودک منتشر شده، نشان داد استفاده منظم از پازل باعث پیشرفت معنادار در توانایی‌های شناختی این گروه سنی شده؛ به‌طوری که هیچ‌کدام از کودکان شرکت‌کننده بعد از دوره پازل، در رده «رشد نیافته» باقی نماندند. معماهای کلمات و معماهای تصویری هم گزینه‌های اقتصادی خوبی‌اند برای خانواده‌هایی که می‌خواهند مجموعه بازی خانه را بدون هزینه زیاد متنوع کنند.
بازی‌های استراتژیک
شطرنج کودکانه و بازی‌های کارتی استراتژیک، جزو محصولاتی هستند که بیشترین بازخورد مثبت را از خانواده‌ها می‌گیرند. طبق یک مطالعه ۲۰ ساله در فرانسه به سرپرستی Dartigues و همکارانش، افرادی که از سنین پایین با بازی‌های استراتژیک و تخته‌ای بزرگ شده و آن را در طول زندگی ادامه داده بودند، در دوران سالمندی حدود ۱۵ درصد کمتر به زوال شناختی دچار شدند؛ یعنی عادتی که در کودکی شکل می‌گیرد، اثرش تا دهه‌ها بعد باقی می‌ماند. بازی‌های تخته‌ای استراتژیک هم برای دورهمی‌های خانوادگی انتخاب فوق‌العاده‌ای‌اند، چون معمولاً برای چند نفر طراحی شده‌اند و ارزش استفاده بالایی دارند.
بازی‌های آموزشی
بازی‌های آموزشی ریاضی و بازی‌های علمی ساده در طیف قیمتی گسترده‌ای عرضه می‌شوند، از مدل‌های ورودی تا نسخه‌های کامل‌تر با محتوای بیشتر. بازی‌های آموزشی زبان هم به‌دلیل تقاضای بالا، یکی از پرفروش‌ترین زیرمجموعه‌هاست؛ بسته‌بندی جمع‌وجورشان هم نگهداری و هم جابه‌جایی را راحت می‌کند. نکته‌ای که در بیشتر پژوهش‌های حوزه بازی‌های آموزشی تکرار می‌شود این است که یادگیری از طریق بازی، چون با انگیزه و لذت همراه است، معمولاً پایدارتر از یادگیری کلاسیک باقی می‌ماند.
بازی‌های حرکتی و هماهنگی
بازی‌های تعادلی و بازی‌های حرکتی، گزینه‌هایی اقتصادی و پرتکرار برای فضای بازی خانگی‌اند. بازی‌های جستجو و پیدا کردن هم با قیمت مناسب، برای خانه‌هایی با فضای محدود گزینه خوبی هستند؛ این دسته نیاز به جای زیاد ندارد و همیشه سرگرم‌کننده باقی می‌ماند.
بازی‌های گروهی و اجتماعی
بازی‌های گروهی و بازی‌های همکاری، برای جمع‌های خانوادگی، مهمانی‌های تولد کودکان و دورهمی‌های فامیلی گزینه‌ای بی‌نظیرند. این دسته معمولاً برای بیش از ۲ نفر طراحی شده و ارزش سرمایه‌گذاری بالایی دارد، چون در هر دورهمی دوباره قابل استفاده است. همان‌طور که در پژوهش Asmodee هم اشاره شد، همین نوع بازی‌های گروهی بودند که بیشترین تأثیر را روی بهبود کنترل رفتاری و مهارت‌های اجتماعی کودکان داشتند.
انتخاب بر اساس سن کودک
برای سن ۳ تا ۵ سال، پازل‌های بزرگ با قطعات درشت و بازی‌های تخیلی و نقش‌آفرینی بهترین گزینه‌اند؛ هم از نظر ایمنی اطمینان‌بخش‌اند، هم به رشد زبان و مهارت‌های اجتماعی کمک می‌کنند.
برای سن ۵ تا ۸ سال، که پرتقاضاترین بازه بازار هم هست، بازی‌های استراتژیک ساده، پازل‌های پیچیده‌تر و بازی‌های آموزشی ریاضی بیشترین تناسب را دارند؛ دقیقاً همان بازه سنی که در پژوهش Asmodee بیشترین پیشرفت آموزشی در آن ثبت شده بود.
برای سن ۹ تا ۱۲ سال، بازی‌های استراتژیک پیشرفته، معماهای پیچیده و بازی‌های علمی و آزمایشگاهی مناسب‌ترین انتخاب‌اند؛ قیمت بالاتری دارند، اما کیفیت ساخت و ماندگاری‌شان این هزینه را توجیه می‌کند.
چند معیار برای انتخاب درست
تناسب با سن کودک را همیشه اولویت اول قرار دهید، چون بازی‌ای که خیلی ساده یا خیلی دشوار باشد، به‌سرعت کنار گذاشته می‌شود. کیفیت و ایمنی مواد را حتماً بررسی کنید و مطمئن شوید هیچ قطعه خطرناکی وجود ندارد. تناسب با علایق شخصی کودک را هم نادیده نگیرید، چون همان‌طور که پژوهش‌های حوزه یادگیری بازی‌محور هم نشان می‌دهند، انگیزه درونی نقش تعیین‌کننده‌ای در ماندگاری یادگیری دارد. و در نهایت، اگر هدف‌تان جنبه آموزشی است، ببینید بازی دقیقاً چه مهارتی را هدف قرار داده است.
یک پیشنهاد برای شروع
انتشارات نردبان مجموعه کاملی از این نوع بازی‌ها را برای بازه سنی ۲ تا ۹ سال گردآوری کرده؛ از کارت بازی و پازل کودک گرفته تا فلش‌کارت آموزشی. تمام محصولات این مجموعه استاندارد ایمنی دارند و از مواد غیرسمی ساخته شده‌اند، و تنوع قیمتی‌شان هم به‌قدری گسترده است که هم برای بودجه محدود و هم برای یک هدیه ویژه، انتخاب مناسبی پیدا خواهید کرد.
