خودشناسی چیست؟ بهترین راههای شناخت خود و مراحل عمیق خودآگاهی
آیا تا به حال از خودتان پرسیدهاید چرا بعضی تصمیمها شما را به آرامش میرسانند و بعضی دیگر بارها تکرارِ شکست میشوند؟ پاسخ این سؤال اغلب در خودشناسی و میزان شناخت خود نهفته است. خودآگاهی فقط یک مفهوم روانشناسی نیست؛ بلکه مهارتی حیاتی برای ساختن زندگی معنادار، انتخاب مسیر درست و رسیدن به رشد فردی است.
شناخت شخصیت، آگاهی از باورها و ارزشها و عبور از مراحل مختلف خودشناسی به شما کمک میکند بفهمید واقعاً چه میخواهید، چه چیزی شما را متوقف میکند و چگونه میتوانید آگاهانهتر زندگی کنید. اگر به دنبال درک عمیقتری از خودتان و هدف زندگی هستید، این مقاله از مجله زوم لایف، نقطه شروع مناسبی برای شماست.
مراحل خودشناسی
خودشناسی سفری پرماجرا است که از ابتدای تولد آغاز و تا آخرین لحظه عمر ادامه دارد. در این سفر برای هر فرد ماجراهای متفاوتی وجود دارد و به نوعی است که فرد مهارتهای شخصی و بینش خود را ارتقا دهد و در نهایت به اهداف خود برسد. اگرچه ماجرای سفر افراد متفاوت است، اما مراحل ثابتی برای شناخت خود توسط روانشناسان و فیلسوفان ارائه شده است که به بررسی آنها میپردازیم.
قبل از پرداختن به مراحل خودشناسی لازم است تا با مفهوم خود یا همان ایگو در روانشناسی آشنا شویم. مطابق گفتههای فروید شخصیت انسان دارای سه عنصر نهاد، خود و فراخود است که رفتارهای پیچیده انسانها را به وجود میآورند.
نهاد مسئول ارضای نیازهای اولیه مثل غذا یا نیاز جنسی (طبقه بندی نیازهای انسان در هرم مازلو آورده شده است) و فراخود یا همان وجدان، مسئول ارضا نشدن این نیازها است. اما خود یا همان ایگو مهمترین نقش را در میاناین سه عنصر دارا است، ایگو در نقش میانجی گر، وظیفه دارد تا خواستههای نهاد را موقتاً به تاخیر بیاندازد و میاننهاد و فراخود تعادل ایجاد کند.
حال که با مفهوم ایگو آشنا شدیم وقت آن است تا به بحث اصلی یعنی مراحل شناخت خود برگردیم. خودشناسی شامل چهار مرحله است:
۱. ایگو پرنت ego parent
در اولین مرحله خودشناسی یا همان ایگو پرنت، رضایت والدین در اولویت فرد بوده و منبع اصلی رضایت و خشنودی فرد از خود، کسب رضایت والدینش است. افرادی که در این مرحله هستند با تشویق والدین احساس خشنودی و با تنبیه آنها احساس نارضایتی میکنند. توجه داشته باشید که این مراحل مربوط به رده سنی خاصی نیست و فرد ممکن است در یک مرحله باقی بماند و پیشرفتی نکند.
۲. ایگو ورلد ego world
در مرحله قبل تمام توجه فرد معطوف به جلب توجه والدین خود بود، اما در مرحله ایگو ورلد، گرفتن توجه دیگران یعنی گروه دوستان و سایر افراد جامعه است. فرد در این مرحله تلاش میکند تا خود را به جهان ثابت کند و تاییدیه افراد غریبه را داشته باشد.
از آنجا که فرد همه انرژی و تلاش خود را برای داشتن توجه و تایید دیگران صرف میکند، ممکن است دست به کارهای خطرناک یا رفتارهای خارج از شرع و عرف بزند یا قانون شکنی کند زیرا با این کارها احساس بزرگی و قدرتمند بودن میکند.
۳. ایگو سلف ego self
مرحله سوم یا همان ایگو سلف یکی از مهمترین و البته جذابترین مراحل خودشناسی در انسان است. در این مرحله انسان خودش را به خوبی میشناسد، از نقاط قوت و ضعف خود آگاهی دارد و تنها کسی که تمایل دارد با آن رقابت کند، او را شکست بدهد و از او بهتر شود، خودش است.
در مرحله ایگو سلف فرد خودش را بسیار قبول دارد البته این قبول داشتن در معنای بد، یعنی خودستایی و خودشیفتگی نیست، بلکه به معنی آگاهی از تواناییهای خود است.
فردی که به این سطح از شناخت خود رسیده است، بسیاری از رفتارها ک صرفاً به خاطر دیگران انجام میشده اما برای خود فرد آزاردهنده بوده را دیگر انجام نمیدهد و در عوض کارهایی را انجام میدهد که تایید درونی خود را به دنبال دارد.
در این سطح از خودشناسی فرد ممکن است شغل یا موقعیت اجتماعی گذشته خود را رها کند و به دنبال انجام کارهای ایده آل یا کارهایی که آرزوی آنها را داشته و باعث خشنودیاش میشوند برود. یا شاید بعضی باورها و افکار خود را بازبینی کند. که اگر چنین باشد نیز بازهم کتابها بهترین همراه برای ادامه مسیرند.
۴. ایگو گاد ego God
آخرین مرحله خودشناسی، سطحی است که افراد زیادی به آن دست نمییابند. در این مرحله فرد از شناخت خود به شناخت خدا و نیروهای ماورایی میرسد. تمام خواست فرد تایید و رضایت خداوند است و گویی از انسانها دل میکند. آخرین مرحله شناخت خود مرحلهای است که فرد از وجود متناهی خود عبور میکند و با وجود نامنتناهی خداوند و جهان یکی میشود.
راههای خودشناسی چیست؟
همانطور که گفتیم ماجراهای سفر خودشناسی برای هر فرد متفاوت است و هر فرد مسیرهای زیادی را پیشروی خود دارد اما در نهایت همه مسیرها به مراحل ثابتی که پیشتر گفتیم میرسد. اما شاید بسیاری برای پیدا کردن مسیر نیاز به راهنمایی داشته باشند و ندانند که این سفر چگونه است و از کجا آغاز میشود.
واقعیت این است که شناخت خود با بالا رفتن سن به خودی خود شکل نمیگیرد و نیازمند تلاشی آگاهانه است. این سفر اگرچه در آغاز سختبه نظر میرسد اما به مرور آسانتر و لذت بخشتر شده و انسان را به شادی حقیقی میرساند. در این مقاله برای آغاز سفر خودشناسی چند راه مفید به شما پیشنهاد میکنیم تا از آنها بهره ببرید و به آرامش حقیقی نزدیکتر شوید.
بگذارید حوصلهتان سربرود!
حتماً شما همتا به حال در هنگام رانندگی راه خود را گم کرده و به مسیری ناآشنا رسیده اید. معمولاً در این مواقع صدای ضبط ماشین را کممیکنید و به سایر افراد میگویید سکوت کنند تا شما راه خود را پیدا کنید.
یکی از مشکلات تکنولوژی این است که اجازه نمیدهد افراد زمانی را با خود خلوت کنند. با توجه به اینکه امروزه دیگر حتی زمانهای خالی و اوقات فراغتمان با حضور فضاهای مجازی اشغال شده اند، زمانی باقی نمیماند تا افراد به اهداف خود فکر کنند و یا به شناخت خود برسند.
گوشی موبایل خود را کنار بگذارید، کمی به صدای اطراف و البته صدای ذهن خود گوش دهید، رفتارها و عکس العملهایتان را مرور کنید. آنچه باعث رنجش شما شده را بشناسید و سعی کنید با ترسهایتان روبه روشوید، بدین ترتیب شما کمکم نقاب خود را کنار میگذارید و با خود واقعیتان آشنا میشوید.
علایق، ارزشها و باورهای من چه چیزهایی هستند؟
شخصیت افراد و رفتارهای آنها برپایه ارزش و باورهایشان شکل میگیرد. با شناخت ارزشها و باورها میتوانیم منشاء رفتارهای نادرست یا جهت گیریهای غلط را بشناسیم و برای اصلاح آنها تلاش کنیم. همچنین شناخت ارزشها و باورها به ما کمک میکند تا بتوانیم سختیهای موجود در راه رسیدن به خواستههای خود را تحمل کنیم و با قدرت و انگیزه بیشتری بهسوی اهدافمان حرکت کنیم.
در پایان شب، روزی که گذشت را مرور کنید. بررسی کنید چه چیزهایی باعث شادی شما شدند و چه چیزهایی شما را رنجاندند. سعی کنید علاقمندیهای خود را بشناسید و در هفته چند ساعت را برای انجام این کارها اختصاص دهید.
ویژگیهای شخصیتی، پیشبینیکننده رفتارها
اگر فردی با تیپ شخصیتی خود آشنا باشد و ویژگیهای آن را بشناسد، به راحتی میتواند رفتارهای خود را کنترل کند. میداند تمایل دارد در چه مکانهایی حاضر شود و با چه تیپ آدمهایی معاشرت داشته باشد و در نهایت میتواند با شناخت بیشتر با آرامش بهسمت اهداف خود گام بردارد.
برای شناخت ویژگیهای شخصیتی علاوه برتوجه به علاقمندیها و کنش و واکنشها در برخورد با دیگران، آزمونهای روانشناسی مانند MBTI، کتل و.. کمک بزرگی به افراد میکنند.
هدف اصلی زندگیتان چیست؟
در زندگی هر فرد چند هدف فرعی و کوچک و یک هدف اصلی و بزرگ وجود دارد. مهم این است که این هدفها را بشناسیم و آنها را ارزش گذاری کنیم. هدفی که انتخاب میکنید باید با استعدادها و تواناییهای شما همجهت باشد، در غیراین صورت با شکستهای متعدد عزت نفس شما خدشهدار میشود و انگیزه شما برای زندگی کاهش مییابد.
هدف از خودشناسی چیست؟
بدون شک مهمترین و نهاییترین هدف خودشناسی رسیدن به آرامش و موفقیت در زندگی است. اما علاوه براین، شناخت خود، هدفها و مزیتهای دیگری را دارند که مسیر زندگی را برای افراد هموارتر میکند. بعضی از این مزیتها عبارتها از:
تصمیم گیری بهتر
تصمیم گیری برای بعضی از افراد یک مشکل بسیار بزرگ است. آنها اغلب تلاش میکنند از آن فرار کنند یا آن را به عهده دیگران بگذارند. افرادی که شناخت نسبتاً خوبی از خود دارند قادر هستند مسیری که روبه رویشان قرار دارد را تجزیه و تحلیل کنند و سپس با توجه به اهدافی که قبلاً مشخص کرده اند آنچه را مناسبتر میبینند برگزینند.
خودشناسی به ما کمک میکند تا در تصمیم گیریها قاطعتر عمل کنیم و مسیر درست را انتخاب کنیم. با این حال اگر انتخاب و تصمیم گیری برایتان چالش برانگیز است.
جلوگیری از هدر رفتن وقت و انرژی
آیا تا به حال پیشآمده که زمان و انرژی زیادی را صرف به نتیجه رساندن کاری بکنید و در نهایت در آن شکست بخورید؟ شناخت خود این امکان را فراهم میکند که زمان و انرژی خود را برای کارهایی بگذارید که مستعد و علاقمند به آنها هستید. بسیاری از افراد حتی ممکن است سالهای زیادی از عمر خود را برای کاری که در نهایت بینتیجه است هدر بدهند و هنگامی متوجه این موضوع شوند که دیر شده است.
حتی اگر در رسیدن به اهدافی دچار ناکامی شده باشید، باید دوباره برخیزید و ادامه دهید چرا که شکست بخشی جدانشدنی از مسیر موفقیت است. فلسفه وجود شکستها در مسیر زندگی، این نیست که به شما بگویند که لایق موفقیت نیستید. بلکه این است که شما را از مسیری که به موفقیت نمیرسد، بازدارند و درسها و تجربههای ارزشمندی را برایتان به ارمغان بیاورند.
رشد فردی
رشد فردی مسئله مهمی است که بسیاری از افراد به دنبال آن هستند. هنگامی که صحبت از رشد فردی میشود، منظور تقویت نقاط قوت و پذیرش نقاط ضعف و همچنین حرکت بهسمت کمال است. افرادی که در جهت رشد فردیشان بیشتر تلاش کرده اند، در مواجهه با مشکلات و پیامدهای ناگوار زندگی پختهتر عمل میکنند و زندگی شادتری دارند.
رشد فردی را میتوان به عنوان یکی از مهمترین اهداف شناخت خود در نظر گرفت زیرا زمینه موفقیت و آرامش در زندگی را فراهم میکند.
خودشناسی در روانشناسی
خودشناسی را میتوان یکی از اهداف و البته زیربناهای اصلی علم روانشناسی دانست. از آنجا که فیلسوفان، روانشناسی را علم شناخت رفتار و فرآیندهای ذهنی انسانها تعریف کرده اند و رفتار را نمود بیرونی شخصیت افراد، پسبه این نتیجه میرسیم که شناخت خود و روانشناسی همپوشانی بسیاری با همدارند.
روانشناسان، خودشناسی را به عنوان یک مکانیسم خودکنترلی میدانند و معتقدند خودشناسی، سنگ زیرین هوش هیجانی است. یعنی توانایی توجه لحظه به لحظه به عواطف و افکارمان، کلید مدیریت افکار، احساسات و رفتارمان به شمار میرود.
علاوه براین، باعث میشود آگاهانه عمل کنیم و تنها آن زمان که لازم است واکنش نشان دهیم. در نتیجه سلامت روانی خوبی خواهیمداشت و دیدگاهمان نسبت به زندگی مثبت است. همچنین زندگی را با عمق بیشتری تجربه میکنیم و احتمال اینکه نسبت به خود و سایرین مهربانتر باشیم، بیشتر است.
روانشناسان ابزارهای زیادی ازجمله، تستهای شخصیتی و کتابها را در اختیار عموم قرار دادهاند تا همه افراد بتوانند به راحتی به سطوح بالای شناخت خود برسند و با درونخود آشنا شوند؛ تستهای شخصیت و کتابها لایههای زیرین شخصیت افراد را جستجو میکنند و خود واقعی فرد را به او نشان میدهند.
کتابهای خودشناسی
کتابهای بسیار زیادی در سالهای اخیر و در زمینه خودشناسی به زبانهای مختلف نوشته شده است و این احتمالاً مزیتی است کهکار افراد را برای انتخاب کتاب مناسب سختمیکند. ما در این مقالهکار شما برای انتخاب کتاب را آسان کردیم و چند نمونه از بهترین کتابها در این زمینه را به شما معرفی میکنیم.
- من، خودم و ما اثر برایان لیتل
- ماندن در وضعیت آخر اثر توماس آنتونی هریس
- نیمه تاریک وجوداثر دبی فورد
- جنبه مثبت روی تاریک شما اثر تاد بی. کاشدان و رابرت بیسواس دینر
- موهبت کامل نبودن اثر برنه براون
- چهار میثاق اثر دون میگوئل روئیز
- انسان در جستجوی معنا اثر ویکتور فرانکل
کتابهای خودشناسی به شما کمک خواهندکرد درک بهتری از شناخت فردی داشته و در نتیجه بهتر با روحیات خود آشنا شوید. آشنایی با خودتان برابر است با عملکرد درست در تصمیم گیریها و نهایتا موفقیت و پیروزی در مسیر اهداف.
حرف پایانی
در نهایت، خودشناسی مسیری نیست که یکبار طی شود و به پایان برسد؛ بلکه سفری مداوم است که با افزایش خودآگاهی، شناخت عمیقتر شخصیت و بازنگری باورها و ارزشها ادامه پیدا میکند. هرچه شناخت خود دقیقتر باشد، تصمیمگیریها آگاهانهتر، روابط سالمتر و مسیر زندگی شفافتر خواهد شد.
با عبور از مراحل خودشناسی و توجه به رشد فردی، میتوان از هدر رفتن انرژی جلوگیری کرد و اهدافی را انتخاب نمود که با تواناییها و خواستههای واقعی ما هماهنگ هستند. اگر شناخت خود را در اولویت قرار دهید، آرامش ذهنی، رضایت درونی و موفقیت پایدار نه یک رویا، بلکه نتیجه طبیعی این مسیر خواهند بود.
سوالات متداول
خودشناسی چیست؟
خودشناسی را میتوان آگاهی از حالات، الویت ها، بصیرتهای درونی، نقاط قوت و ضعف و البته ویژگیهای شخصیتی تعریف کرد. شناخت خود دارای چهار سطح است که برای رسیدن و پیشروی از هریک از این سطوح به تلاش آگاهانه نیاز است.
چگونه خودمان را بهتر بشناسیم؟
خودشناسی سفر پرماجرایی است که اگرچه در آغاز دشوار به نظر میرسد اما به مرور آسانتر میشود. شناخت خود را باید در صدر اهداف زندگی قرار داد زیرا تنها مسیر رسیدن به آرامش و شادی واقعی و دائمی است.
