آشنایی با عوارض دیابت
بیماران مبتلا به دیابت ممکن است دچار بسیاری از عوارض جدی و طولانیمدت شوند که بخشهای متعددی از بدن، بهویژه رگهای خونی، اعصاب، چشمها و کلیهها را درگیر میکند.
انواع دیابت
دیابت دو نوع اصلی دارد:
- دیابت نوع ۱: سیستم ایمنی بدن به سلولهای پانکراس که انسولین تولید میکنند حمله کرده و بیش از ۹۰٪ این سلولها را برای همیشه از بین میبرد.
- دیابت نوع ۲: بدن در برابر اثرات انسولین مقاومت پیدا میکند.
هر دو نوع دیابت باعث بالا رفتن سطح قند خون (گلوکز) میشوند.
بیماران مبتلا به هر دو نوع دیابت ممکن است به دلیل افزایش قند خون دچار عوارض شوند. اما از آنجا که دیابت نوع ۲ معمولاً قبل از تشخیص برای مدتی وجود داشته است، عوارض آن هنگام کشف ممکن است شدیدتر یا در مراحل پیشرفتهتر باشند.
بیشتر عوارض دیابت به مرور زمان ایجاد میشوند، اما برخی میتوانند در عرض چند ماه پس از شروع بیماری ظاهر شوند. کنترل دقیق قند خون خطر بروز یا تشدید عوارض را کاهش میدهد.
علل عوارض دیابت
بیشتر عوارض دیابت ناشی از آسیب به رگهای خونی است. قند خون بالا بهطور طولانیمدت موجب تنگی هم رگهای کوچک و هم رگهای بزرگ میشود و جریان خون بسیاری از بخشهای بدن کاهش مییابد. دلایل این تنگی عبارتاند از:
- رسوب ترکیبات گلیکوزیله در دیواره رگهای کوچک که موجب ضخیم شدن و نشتپذیری آنها میشود.
- کنترل ضعیف قند خون که سطح چربیهای خون را افزایش میدهد و باعث ایجاد آترواسکلروز در رگهای بزرگ و کاهش جریان خون میگردد.
انواع عوارض دیابت
۱. عوارض عروقی
- آترواسکلروز میتواند منجر به سکته قلبی و سکته مغزی شود. احتمال بروز آترواسکلروز در بیماران دیابتی ۲ تا ۴ برابر بیشتر از افراد غیر دیابتی است و در سنین پایینتر رخ میدهد.
- تنگی رگها به مرور زمان قلب، مغز، پاها، چشمها، کلیهها، اعصاب و پوست را تحتتأثیر قرار میدهد و مشکلاتی چون آنژین صدری، نارسایی قلبی، سکته، گرفتگی پا در هنگام راه رفتن (لنگش)، کاهش بینایی، بیماری مزمن کلیه، نوروپاتی و زخم پوستی ایجاد میکند.
۲. عفونتها
- بیماران دیابتی مستعد ابتلا به عفونتهای باکتریایی و قارچی هستند، بهویژه در پوست و دهان.
- قند خون بالا عملکرد گلبولهای سفید را مختل میکند و باعث میشود عفونتها شدیدتر و طولانیتر شوند.
- گاهی عفونت اولین علامت دیابت است.
- نمونهی شایع، عفونت کاندیدایی (برفک یا قارچ مخمری) است که در دهان، دستگاه گوارش یا واژن بیشازحد رشد میکند و باعث ضایعات پوستی و مخاطی میشود.
- زخمها و عفونتهای پا و ساق شایعاند؛ به دلیل گردش خون ضعیف، این زخمها دیرتر یا اصلاً خوب نمیشوند و میتوانند منجر به گانگرن یا عفونت استخوان (استئومیلیت) شده و حتی به قطع عضو بیانجامند.
۳. مشکلات چشمی
- آسیب عروقی در چشم باعث از دست رفتن بینایی ( رتینوپاتی دیابتی) میشود.
- لیزر درمانی یا داروهای تزریقی میتوانند نشت عروق را مهار کرده و آسیب شبکیه را کاهش دهند.
- بیماران دیابتی باید سالی یک بار معاینه کامل چشم انجام دهند.
۴. آسیب کبدی
- بیماران دیابتی اغلب دچار کبد چرب غیرالکلی میشوند که ممکن است به سیروز پیشرفت کند.
- تشخیص از طریق آزمایش خون یا تصویربرداری کبد و در برخی موارد بیوپسی انجام میشود.
- کاهش وزن، کنترل قند خون و درمان کلسترول بالا مفید است.
5. زخم پای دیابتی
زخم پای دیابتی معمولاً نتیجهٔ ترکیب نوروپاتی محیطی، اختلال خونرسانی و استعداد به عفونت است؛ بیمار ممکن است فشار و آسیب پوستی را بهدلیل کاهش حس متوجه نشود و در اثر توزیع نامناسب بار روی پا پینه و ترک ایجاد شود که سرانجام به زخم تبدیل میشود. مدیریت زخم نیازمند ارزیابی سریع و جامع شامل پاکسازی و دبریدمان بافتهای مرده، کنترل عفونت با آنتیبیوتیک مناسب بر اساس کشت، کاهش فشار از روی ناحیه (off-loading) با استفاده از آتل یا کست، و ارزیابی گردش خون محیطی برای تشخیص نیاز به بررسی و بازتوانی عروقی است. درمان زخم پای دیابتی توسط تیم چندرشتهای (پزشک، جراح عروق یا پا، متخصص عفونی، پرستار زخم و فیزیوتراپیست) شانس بهبود را افزایش و احتمال قطع عضو را کاهش میدهد.
6. آسیب کلیوی
- میتواند منجر به بیماری مزمن کلیه شود که در موارد شدید به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز دارد.
- اولین علامت، افزایش پروتئین (آلبومین) در ادرار است.
- داروهایی مانند مهارکنندههای SGLT2، ACE و ARB میتوانند روند آسیب کلیه را کند کنند.
7. آسیب عصبی
- نوروپاتی دیابتی میتواند به صورتهای مختلف بروز کند:
- ضعف ناگهانی در دست یا پا
- احساس گزگز، سوزش یا درد در اندامها
- کاهش حس دما و فشار که منجر به آسیبهای پوستی مکرر میشود
8. مشکلات پا
- تغییرات ناشی از دیابت در پا شایع و درمانشان دشوار است:
- نوروپاتی باعث از بین رفتن حس درد میشود و زخمها دیر تشخیص داده میشوند.
- تغییر حس موجب فشار غیرطبیعی روی برخی نواحی پا شده و پینه ایجاد میکند.
- اختلال گردش خون به کندی ترمیم زخمها میانجامد.
- عفونت پا میتواند به گانگرن منجر شود. احتمال قطع عضو در بیماران دیابتی تا ۳۰ برابر بیشتر از سایر افراد است.
- مراقبت از پا بسیار حیاتی است: مرطوب کردن پوست، پوشیدن کفش مناسب و استفاده از محافظ فشار، اجتناب از پابرهنه راه رفتن و مراجعه منظم به پزشک متخصص پا.
9. پای شارکو (آرتروپاتی نوروپاتیک)
پای شارکو یک تغییر تخریبی در استخوانها و مفاصل پا است که در بیماران با نوروپاتی حسی پیشرفته (مثل برخی بیماران دیابتی) رخ میدهد؛ در فاز حاد بیمار اغلب با یک پاى متورم، گرم و قرمز با درد یا حتی بدون درد شدید مراجعه میکند و در فاز مزمن ممکن است تغییر شکل قابلملاحظهای مانند فروپاشی قوس طولی و ایجاد دفورمیتی مشاهده شود. درمان اولیهٔ پای شارکو شامل بیحرکتی و کاهش فشار کامل از اندام مبتلا (immobilization و strict off.loading) برای جلوگیری از پیشرفت شکستگیها و دفورمیتیها است؛ پس از فروکش فاز فعال، اقدامات توانبخشی، کفیها یا کفشهای ارتوتیک ویژه و در مواردی جراحی اصلاحی برای تثبیت ساختار پا نیاز خواهد بود. تشخیص زودهنگام و درمان پای شارکو بسیار مهم است چون مدیریت دیرهنگام با عوارضی مثل زخم مقاوم، عفونت و احتمال قطع عضو همراه است.
پایش و پیشگیری از عوارض دیابت
- دیابت نوع ۲: از زمان تشخیص و سپس سالی یک بار باید غربالگری انجام شود.
- دیابت نوع ۱: غربالگری عوارض از ۵ سال پس از تشخیص آغاز میشود.
آزمایشهای معمول شامل:
- معاینه پا (حس و گردش خون)
- معاینه چشم توسط چشمپزشک
- آزمایش خون و ادرار برای بررسی کلیهها
- آزمایش کلسترول
- گاهی نوار قلب (ECG)
کنترل سختگیرانه قند خون و درمان زودهنگام میتواند از بروز یا پیشرفت عوارض جلوگیری کند.
کنترل فشار خون و کلسترول نیز ضروری است.
بیماران باید واکسنهای پنوموکوک، هپاتیت B، کووید.۱۹ و واکسن آنفلوآنزا را دریافت کنند.
همچنین، بیماران ۴۰ تا ۷۵ سال باید داروهای استاتین مصرف کنند و در موارد خاص زیر ۴۰ یا بالای ۷۵ سال نیز تجویز میشوند.
بیماری لثه در بیماران دیابتی شایع است؛ بنابراین مراجعه منظم به دندانپزشک توصیه میشود.
آیا میدانستید؟
کنترل دقیق قند خون میتواند عوارض دیابت را به تأخیر اندازد یا به حداقل برساند.
پیشگیری از افت قند خون (هیپوگلیسمی)
کنترل سختگیرانه قند خون با داروهایی مانند انسولین یا سولفونیلاورهها ممکن است باعث هیپوگلیسمی شود. علائم:
- احساس گرسنگی ناگهانی
- تپش قلب
- لرزش
- تعریق
- گیجی
در موارد شدید باید فوراً قند به بدن رسانده شود تا از آسیب دائمی جلوگیری گردد. روشها:
- خوردن گلوکز (بهصورت قرص یا ژل)، شیر، آب قند، آبمیوه، شیرینی یا میوه
- در موارد وخیم، تزریق وریدی گلوکز توسط پزشک
- استفاده از گلوکاگون (تزریق عضلانی یا اسپری بینی) که باعث آزاد شدن گلوکز از کبد میشود.
